Verslag lezing regio Eindhoven ‘Executieve Functies bij Hoogbegaafde Kinderen’

Esther Schepers heeft in november een drukbezochte lezing gegeven voor regio Eindhoven. Naast leden van Pharos waren er ook belangstellenden van scholen en zorginstellingen. Regio Eindhoven kan dan ook terugkijken op een zeer interessante en geslaagde avond.
De lezing ging over executieve functies bij hoogbegaafde kinderen. Hoogbegaafdheid is meer dan alleen een hoge intelligentie. Eerst werden de cognitieve kenmerken en de persoonskenmerken van hoogbegaafdheid besproken. Hierbij werd verwezen naar het model van Duran. De cognitieve kenmerken, ook wel de hoofdkenmerken genoemd, zijn naast een hoog IQ ook creativiteit. De persoonskenmerken (ook wel de hartkenmerken genoemd) zijn perfectionisme, kritische instelling, een sterk rechtvaardigheidsgevoel en de intensiteiten. Met intensiteiten worden de overexcitabilities bedoeld. Deze richten zich op de grote prikkelgevoeligheid van de hersenen. Deze prikkelgevoeligheid bevindt zich op 5 verschillende gebieden die in meer of mindere mate zichtbaar zijn bij hoogbegaafde kinderen. Dit is het vermogen om zeer levendig en expressief te zijn, de zintuiglijke gevoeligheid, de grote fantasie, de leerhonger en sterke emoties.

Bewust werken aan de ontwikkeling van executieve functies gaat het best wanneer eerst een heldere analyse is gemaakt. Hier komen doelen uit voort, die samen met het kind verder bepaald en uitgewerkt worden. Het doel zal altijd gericht op de toekomst zijn zodat het kind kan ervaren dat hij profijt kan hebben van deze getrainde executieve functies. Het samengestelde doel geeft het kind het plezier in doelgericht werken en kunnen evalueren. Dit stimuleert de autonomie en de competentie van het kind.

Bij het oefenen van executieve functies is het belangrijk om van buiten naar binnen te werken. Eerst is het noodzakelijk om alle factoren vanuit de omgeving gunstig maken en aan te passen. Vervolgens is het belangrijk om samen met het kind de aan te leren vaardigheid te bespreken en oefenen.

Een belangrijke buitenfactor is het aanpassen van de communicatie richting het kind. Het stellen van vragen, maken van korte opmerkingen of het geven van feedback kan ervoor zorgen dat je het kind zelf laat meedenken in het proces. Het kind zal daardoor beter betrokken worden bij het proces en maakt door deze ervaringen diepere geheugensporen. Het geleerde zal makkelijker beklijven en het kind ziet hierdoor wat en dat het aan het leren is. Zijn eigenwaarde zal toenemen en ook het plezier van vaardigheden leren leren.

Dit is ook belangrijk voor de binnenfactor: de bijdrage die het kind levert aan het proces. Een van de meest onderschatte instrumenten om gedragsverandering te stimuleren is complimenten geven. Complimenten die gericht zijn op het individuele kind en die specifiek gedrag betreffen, hebben het meest effect. Bijvoorbeeld: ik zag dat je hard je best deed om…. Of  ik vind het mooi om te zien hoe goed je hebt nagedacht over een oplossing voor dat probleem.

Vervolgens is er  tijdens de lezing specifiek ingezoomd op het onderwerp ‘executieve functies’ die geïntroduceerd werden met enkele opdrachten. De aanwezigen in de zaal hebben ervaren hoe het gesteld is met hun eigen ‘reactie-inhibitie’,  ‘werkgeheugen’ en ‘planning’. Eén van de opdrachten was het juiste woord te zeggen bij een afbeelding. Toen de afbeeldingen wijzigden moest men het juiste woord blijven zeggen. Vervolgens is een koppeling gemaakt naar de executieve functies bij hoogbegaafde personen.

De denkprocessen die de uitvoering van de executieve functies ondersteunen, moeten tijdens het opgroeien ontwikkeld worden door de rijping van de hersenen. Deze rijping van de hersenen wordt gestimuleerd door op allerlei mogelijke manieren de executieve functies te oefenen. Omdat de rijping van de hersenen tot in de adolescentie doorgaat, is het van belang dat executieve functies altijd getraind worden.

Onder ‘emotieregulatie’ valt het ervaren van stress. Dat wordt veroorzaakt doordat zij zich (grote) zorgen maken over wereldproblematiek en gevoelig zijn voor de sociale sfeer binnen een groep (klas). Dit is kenmerkend voor hoogbegaafde personen.

De executieve functie ‘taakgerichtheid’ is voor hoogbegaafde kinderen moeilijk om te ontwikkelen omdat zij op de basisschool vaak de stof makkelijk tot zich nemen en bij moeilijkheden zich typeren door smoesjes te verzinnen om iets niet te hoeven doen. Ook het vergeten te maken van huiswerk kan een smoesje zijn óf te maken hebben met de executieve functie ‘prioritisering en planning’.

De motivatie van een hoogbegaafd persoon is gericht op één of twee onderwerpen waarbij de leerhonger duidelijk tot uiting komt. Ook het ‘doorzettingsvermogen’ is een executieve functie die lastiger is omdat zeer regelmatig ‘iets nieuws leren’ snel lukt; het trainen van executieve functies hangt dus in alles samen met de mate van uitdaging die een persoon ervaart. Er kan ook gesteld worden dat wanneer de uitdaging op school te laag is, de executieve functies niet voldoende getraind worden.

De executieve functies hebben invloed op het zelfbeeld van kinderen, een kind kan zich bekwaam en autonoom voelen of een minder positief zelfbeeld hebben. Het welbevinden en de sociale omgang van het kind zijn succesvoller wanneer de denkprocessen horend bij de executieve functies sterker zijn getraind.

Ter afsluiting zijn er meerdere praktische tips gegeven voor het oefenen van executieve functies en hebben de aanwezigen de  executieve functies ervaren door het spelen van een gezelschapsspel. Ook lijken de aanwezigen zich meer bewust van executieve functies in alledaagse activiteiten. Tijdens de terugkoppeling bleek eens te meer dat het begeleiden van hoogbegaafde kinderen altijd maatwerk is. Zo ook bij het trainen van executieve functies.

 

Esther Schepers is begonnen als leerkracht en heeft zowel in het regulier basisonderwijs als het speciaal (voortgezet) onderwijs gewerkt. Zij heeft diverse opleidingen afgerond, te weten; remedial teaching (geregistreerd bij LBRT), gedragsspecialist, autisme- en ADHD specialist, hoogbegaafdheidsspecialist, ‘ik leer leren’ trainer, en behandelaar dyscalculie en ernstige reken- en wiskunde problemen. Esther Schepers heeft haar praktijk in Helmond.

Wilt u meer weten over Esther Schepers, kijk dan op www.estherschepers.nl of mail naar: info@estherschepers.nl  

Esther Schepers is aanwezig op het ‘Festival van Talent’ in Eindhoven op zaterdag 24 maart. Naast een stand, geeft zij ook een workshop over mindset.